भाद्र १३ देखि भाद्र १९, २०८३
यस साता नेपालमा भोटेकोशी–त्रिशूली बाढी सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय घटना रह्यो। त्यससँगै संसद्, अर्थतन्त्र, पर्यटन, सञ्चार, स्वास्थ्य, शिक्षा, प्रविधि, खेलकुद तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा पनि विभिन्न गतिविधिहरु भए।
- भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीमा मृतक संख्या १,२५२ पुग्यो: भदौ १८ गते अर्थात् सेप्टेम्बर ३ सम्म विनाशकारी बाढीबाट १,२५२ जनाको शव वा मानव अवशेष फेला परेको र कम्तीमा ४,२१६ जना अझै सम्पर्कविहीन रहेको सरकारी विवरण सार्वजनिक भयो। उद्धार र खोजी कार्य विभिन्न जिल्लासम्म जारी रह्यो।
- बाढीबाट करिब रु. ३८७.५ अर्बको प्रारम्भिक क्षति: राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार आवास, सम्पत्ति र पूर्वाधारमा करिब २.५६ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। करिब २० हजार घर पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ।
- पुनर्निर्माणमा ४–५ अर्ब अमेरिकी डलरसम्म लाग्न सक्ने: अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले विपद्पछिको पुनर्निर्माण र पुनर्स्थापनाका लागि ४ देखि ५ अर्ब डलरसम्म आवश्यक पर्न सक्ने प्रारम्भिक अनुमान बताएका छन्। सरकारले विस्तृत Post-Disaster Needs Assessment तयार गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएको छ।
- नौ दिनपछि जलविद्युत् सुरुङबाट दुई कामदारको जीवित उद्धार: Upper Trishuli 3A जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङमा फसेका सञ्जय साह र कबिर महर्जनलाई विपद्को नौ दिनपछि सेप्टेम्बर ४ मा जीवितै उद्धार गरिएको छ। उनीहरूलाई उपचारका लागि काठमाडौं ल्याइएको छ।
- उद्धारमा ५०० भन्दा बढी इन्जिनियरको WhatsApp समूह प्रयोग: बाढीले पुरिएका जलविद्युत् सुरुङमा फसेकाहरूको खोजीमा इन्जिनियरहरूले WhatsApp मार्फत नक्सा, डिजाइन र प्राविधिक जानकारी साझा गरे। आधुनिक सञ्चार प्रविधि नेपालमा disaster-rescue coordination का लागि प्रभावकारी रूपमा प्रयोग भएको यो उल्लेखनीय उदाहरण बन्यो।
- ड्रोनबाट राहत सामग्री मात्र होइन शवसमेत उद्धार: दुर्गम तथा जोखिमपूर्ण स्थानमा पुग्न कठिन भएपछि नुवाकोटलगायत क्षेत्रमा ड्रोनमार्फत राहत सामग्री पुर्याउने, खोजी गर्ने तथा शव निकाल्ने कामसमेत गरिएको छ। देविघाट क्षेत्रमा सात शव ड्रोनबाट स्थानान्तरण गरिएको रिपोर्ट गरिएको छ।
- बाढीको प्रभाव करिब १६ लाख मानिससम्म: सरकारको प्रारम्भिक Situation Report अनुसार भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा करिब १६ लाख मानिस प्रभावित भएका छन्। उद्धार तथा राहतमा २१ हजारभन्दा बढी सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको थियो।
- १७ हजार बालबालिका प्रभावित, ९०० विद्यार्थी समयमै जोगिए: UNICEF का अनुसार बाढीबाट करिब १७ हजार बालबालिका प्रत्यक्ष प्रभावित भएका छन्। नुवाकोटको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयमा बाढी आउनुभन्दा करिब १४ मिनेटअघि आएको चेतावनीपछि ९०० विद्यार्थी र १६ शिक्षक–कर्मचारीलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो।
- बाढी प्रभावित क्षेत्रमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार: विपद्पछि त्रास, परिवार गुमाएको पीडा र विस्थापनको मनोवैज्ञानिक असर देखिन थालेपछि स्वास्थ्य निकायले मनोचिकित्सक, मनोवैज्ञानिक तथा psychosocial counselor परिचालन गरेको छ। १११५, ११६६ र बालबालिकाका लागि १०९८ हेल्पलाइन पनि प्रयोगमा ल्याइएको छ।
- प्रतिनिधिसभामा बाढी व्यवस्थापनमाथि बहस: भाद्र १७ गते (सेप्टेम्बर २) मा बसेको प्रतिनिधिसभा बैठकमा सत्ता र प्रतिपक्षका नेताहरूले राष्ट्रिय एकताका साथ विपद् सामना गर्नुपर्ने बताएका छन्। विपक्षी सांसदहरूले विशेषगरी जलविद्युत् सुरुङमा फसेकाहरूको उद्धार ढिलो भएको भन्दै सरकारको आलोचना गरे।
- प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले संसदमा सरकारको प्रतिक्रिया स्पष्ट पारे: प्रधानमन्त्री शाहले पूर्वचेतावनी, अज्ञात शव व्यवस्थापन, विदेशी सहायता, सुरुङ उद्धार र तीन तहका सरकारबीच समन्वयलगायत प्रश्नको संसदमा जवाफ दिए। उनले विपद्लाई राष्ट्रिय संकटका रूपमा सामना गर्नुपर्ने बताए।
- प्रधानमन्त्री शाह संयुक्त राष्ट्र महासभामा जाने निर्णय: सरकारले यसअघि परराष्ट्रमन्त्रीलाई पठाउने तयारी परिवर्तन गर्दै प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले नै संयुक्त राष्ट्र महासभामा नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्ने निर्णय गरेको छ। नेपालले हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो जलवायु जोखिमको मुद्दा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा उठाउने तयारी गरेको छ।
- नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय Climate Loss and Damage Fund सँग सहयोग माग्यो: सरकारले भोटेकोशी विपद्पछि पुनर्स्थापना तथा राहतका लागि Fund for Responding to Loss and Damage मा तत्काल आर्थिक सहयोगको औपचारिक अनुरोध गरेको छ। विपद्को आकार नेपालको आफ्नै क्षमताभन्दा ठूलो भएको सरकारको भनाइ छ।
- बाढी प्रभावित व्यवसायका लागि विशेष आर्थिक राहत प्याकेज: सरकारले प्रभावित उद्योग तथा व्यवसायलाई कर तथा भन्सार छुट, सस्तो ऋण र कर्जा पुनर्संरचनाजस्ता सुविधा दिने निर्णय गरेको छ। नष्ट भएका व्यावसायिक सवारीसाधनको प्रतिस्थापनमा समेत भन्सार सुविधा दिने व्यवस्था अघि बढाइएको छ।
- जलविद्युत् क्षतिले बंगलादेशतर्फ विद्युत् निर्यात रोकियो: बाढीबाट धेरै जलविद्युत् आयोजना प्रभावित भएपछि नेपालले बंगलादेशतर्फको विद्युत् निर्यात रोक्नुपरेको छ। वर्षायाममा करिब १,००० मेगावाटसम्म रहेको निर्यातयोग्य विद्युत् घटेर करिब ६५० मेगावाटमा झरेको रिपोर्ट छ।
- काठमाडौंमा खाना पकाउने ग्यास आपूर्तिमा समस्या: कृष्णभीर क्षेत्रमा सडक भासिँदा यातायात प्रभावित भएपछि काठमाडौं उपत्यकामा LPG आपूर्ति असहज बनेको छ। नेपाल आयल निगमले आयात नियमित रहेको तर सडक समस्याका कारण वितरणमा अवरोध आएको जनाएको छ।
- पर्यटन बचाउन ‘#NepalCalling’ अभियान सुरु: बाढीपछि विदेशी पर्यटकले बुकिङ रद्द गर्न थालेपछि निजी पर्यटन क्षेत्रले #NepalCalling अभियान सुरु गरेको छ। सेप्टेम्बर–नोभेम्बरको मुख्य पर्यटकीय सिजनले नेपालको वार्षिक पर्यटक आगमनको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने भएकाले यो अवधि पर्यटन क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण छ।
- लाङटाङ क्षेत्र सडक सम्पर्कबाट विच्छेद: बाढीले सडक, पुल र पदमार्ग बगाएपछि लोकप्रिय लाङटाङ पर्यटकीय क्षेत्र धुन्चेसँगको नियमित सडक सम्पर्कबाट अलग भएको छ। यसले आउँदै गरेको trekking season, स्थानीय व्यवसाय र आपूर्ति व्यवस्थामा असर पार्ने चिन्ता बढाएको छ।
- टेलिकम पूर्वाधारमा ठूलो क्षति, अधिकांश सेवा पुनःस्थापना: बाढीबाट नेपाल टेलिकमका ८३ र Ncell का २७ मोबाइल साइट प्रभावित भएका थिए। प्रधानमन्त्री कार्यालयको श्रोत अनुसार प्रभावित क्षेत्रमा करिब ९५ प्रतिशत दूरसञ्चार सेवा पुनःस्थापना गरिएको छ, तर कतिपय क्षेत्रमा सेवा अझै कमजोर छ।
- नेपालले ACC Premier Cup मा बहराइनलाई सात विकेटले हरायो: सन्दीप लामिछाने कप्तानका रूपमा फर्किएको पहिलो खेलमा पाँच विकेट लिएपछि नेपालले बहराइनलाई ८७ रनमै सीमित गर्यो। नेपालले लक्ष्य २१ ओभरमा तीन विकेट गुमाएर पूरा गर्दै प्रतियोगितामा विजयी सुरुवात गर्यो।
- श्रीकृष्ण जन्माष्टमी र गौरा पर्वले साताको सांस्कृतिक महत्त्व बढायो: भाद्र १९ गते परेको श्रीकृष्ण जन्माष्टमी देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइयो भने सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा गौरा पर्वको विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व रह्यो। विपद्को शोकबीच धार्मिक तथा सामुदायिक गतिविधि पनि साताको उल्लेखनीय पक्ष रहे।
- SCO शिखर सम्मेलनमा चीन, भारत र रुसका शीर्ष नेता एकै मञ्चमा: किर्गिस्तानको बिश्केकमा अगस्ट ३१ देखि सेप्टेम्बर १, २०२६ सम्म भएको Shanghai Cooperation Organisation शिखर सम्मेलनमा चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङ, भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलगायत नेता सहभागी भए। सुरक्षा, व्यापार र बदलिँदो विश्व शक्ति समीकरण सम्मेलनका प्रमुख विषय बने।
- Strait of Hormuz मा अमेरिका–इरान तनाव फेरि बढ्यो: अमेरिकी सेनाले इरानी रकेट लन्चरलाई लक्षित गरी सैन्य कारबाही गरेपछि इरानले अमेरिकी क्षेत्रीय ठेगानातर्फ मिसाइल प्रहार गरेको रिपोर्ट आयो। विश्व तेल ढुवानीको महत्वपूर्ण मार्ग होर्मुजमा तनाव बढेसँगै तेल मूल्य र विश्व व्यापारमा चिन्ता देखिएको छ।
- UAE ले इरानी ड्रोन खसालेको दाबी गर्यो: संयुक्त अरब इमिरेट्सले अगस्ट ३१ मा आफ्नो समुद्री क्षेत्रमाथि प्रवेश गरेको इरानी ड्रोनलाई intercept गरेको जनाएको छ। घटनाले खाडी क्षेत्रमा अमेरिका–इरान तनाव अन्य मुलुकसम्म फैलिने जोखिमबारे चिन्ता बढाएको छ।
- OpenAI ले GPT-6 Astra सम्बन्धी नयाँ घोषणा गर्यो: सेप्टेम्बर ३ मा OpenAI ले GPT-6 Astra सम्बन्धी safety overview र system card सार्वजनिक गरेको छ। नयाँ मोडलमा coding, cybersecurity र agentic कार्यक्षमता थप उन्नत बनाइएको बताइएको छ।
- ChatGPT मा healthcare sources जोड्ने सुविधा सार्वजनिक: OpenAI ले सेप्टेम्बर १ मा ChatGPT लाई निश्चित healthcare sources सँग connect गर्न सकिने नयाँ product capability सार्वजनिक गरेको छ। स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यक्तिगत सूचना प्रयोग हुने भएकाले गोपनीयता र सुरक्षित data handling यस सुविधाको महत्वपूर्ण पक्ष रहनेछ।
- Nvidia को PAIR ले घरका कम्प्युटरलाई ‘Personal AI Data Center’ बनाउन सक्ने: Nvidia ले PAIR नामक open-source tool सार्वजनिक गरेको छ, जसले एउटै नेटवर्कमा रहेका समर्थित कम्प्युटरको खाली processing capacity जोडेर स्थानीय रूपमा AI model चलाउन मद्दत गर्छ। यसले personal/local AI computing को नयाँ प्रयोगतर्फ संकेत गरेको छ।
- हिमालयमा भविष्यका हिमनदीजन्य बाढीको जोखिमबारे अन्तर्राष्ट्रिय चेतावनी: नेपालमा भएको विपद्पछि संयुक्त राष्ट्रसंघसम्बद्ध अधिकारी र वैज्ञानिकहरूले हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्रमा glacier melt तथा unstable glacial lakes का कारण भविष्यमा यस्ता विपद् अझ बढ्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्। नेपालसहित हिमाली राष्ट्रहरूमा सीमा पार early-warning cooperation आवश्यक देखिएको छ।
स्रोत तथा थप अध्ययन
- National Disaster Risk Reduction and Management Authority (NDRRMA) — बाढीको मृत्यु, बेपत्ता, क्षति र प्रभावित जनसंख्यासम्बन्धी सरकारी तथ्यांक।
- Reuters — भोटेकोशी–त्रिशूली विपद्, आर्थिक क्षति, जलविद्युत् सुरुङ उद्धार, अन्तर्राष्ट्रिय climate risk तथा अन्य प्रमुख विश्व घटना।
- The Kathmandu Post — राजनीति, स्वास्थ्य, शिक्षा, अर्थतन्त्र, पर्यटन, सञ्चार, प्रविधि, जलविद्युत् र खेलकुदसम्बन्धी विस्तृत रिपोर्टिङ।
- Associated Press (AP) — SCO शिखर सम्मेलन तथा अमेरिका–इरान/Strait of Hormuz सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रम।
- OpenAI — GPT-6 Astra र ChatGPT का नयाँ product तथा safety updates सम्बन्धी आधिकारिक जानकारी।